Η πανδημία δεν σκότωσε το λαϊκισμό

Η πανδημία δεν σκότωσε το λαϊκισμό

Ολόκληρο το άρθρο στο www.foreignaffairs.com

Όταν η πανδημία του κορωνοϊού χτύπησε, οι αντιδράσεις των λαϊκιστών ηγετών στις δημοκρατικές χώρες, όπως οι ΗΠΑ, η Ουγγαρία και η Βραζιλία, ήταν προβλέψιμες. Κατά το χαρακτηριστικό τους στυλ, οι λαϊκιστές επικαλέστηκαν τους αγαπημένους τους εχθρούς: μετανάστες, την αντιπολίτευση, τις μειονότητες και τα ανεξάρτητα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης. Το έκαναν στο όνομα των «αληθινών» ανθρώπων…

Όμως, η πανδημία έχει αλλάξει δραστικά την κοινωνικο-οικονομική δομή των δημοκρατικών κοινωνιών και κανείς θα μπορούσε να περιμένει ότι θα μεταβληθούν αντίστοιχα και οι στρατηγικές των λαϊκιστών… Όντως, οι κοινωνικο-οικονομικές επιπτώσεις της πανδημίας θα μπορούσαν να δημιουργήσουν ευκαιρίες για το λαϊκισμό, ειδικά στις χώρες που αυτός είναι στην αντιπολίτευση…

 

Το πιο δύσκολο καθήκον ενός δημοκρατικού συντάγματος είναι να διασφαλίσει ότι η νομιμότητα δεν αποβαίνει σε βάρος της δημοκρατικής νομιμοποίησης, ούτε η ασφάλεια σε βάρος της αστικής και πολιτικής ελευθερίας. Όπως το έθεσε ο Le Marquis de Condorcet το 1789, «Sur la nécessité, l’excuse des tyrans» (κατ’ ανάγκη, η δικαιολογία των τυράννων). Το άγχος του Condorcet έχει αποδειχθεί προφητικό υπό τη σκιά του νέου κορωνοϊού.

Η περίπτωση της Ουγγαρίας είναι ιδιαιτέρως διδακτική: ο Πρωθυπουργός Orban χρησιμοποίησε την πανδημία για να πιέσει το κοινοβούλιο της χώρας να του επιτρέπει να κυβερνά με διατάγματα και να αναστείλει κατά βούληση τη λειτουργία του νομοθετικού σώματος.

Το νομοθετικό σώμα είναι τώρα λιγότερο ένα αντιπροσωπευτικό όργανο κυρίαρχων πολιτών παρά ένα τμήμα της υπέρτατης αρχής. Όχι το κοινοβούλιο αλλά ο ηγέτης είναι η ανώτατη φωνή της χώρας. Η περίπτωση της Ουγγαρίας αποδεικνύει ότι ο λαϊκισμός μπορεί να καταλήξει σε έναν αυταρχικό ρόλο… Οι λαϊκιστές ηγέτες αρχίζουν ως δημοκράτες αντίπαλοι αλλά το πώς θα καταλήξουν δεν είναι εύκολο να το προβλέψεις…

Αλλού, οι τύχες των λαϊκιστών συνδέονται με την πανδημία με ένα πιο περίπλοκο τρόπο, στην απάντηση των δημοκρατικών κυβερνήσεων απέναντι στην κρίση (με παρεμβάσεις που για συνταγματικές δημοκρατίες θα έμοιαζαν διαφορετικά, εντελώς αντίθετες στον χαρακτήρα τους): θεσπίζοντας μέτρα για το εθνικό σύστημα υγείας κάτω από την επίβλεψη γιατρών και επιδημιολόγων και υιοθετώντας δρακόντειους περιορισμούς στις ελευθερίες κίνησης και συναναστροφής. Όπως οι μεσαιωνικές πόλεις έκλεισαν τις πύλες τους για να προστατεύσουν τους ανθρώπους τους, έτσι και οι φιλελεύθερες κοινωνίες έχουν μετατρέψει τα σπίτια των πολιτών σε περιτειχισμένες ακροπόλεις. Τέτοιες παρεμβάσεις έχουν αποτελέσει την χρήσιμη προστασία για το λαϊκισμό, καθώς και οι ειδικοί, στους οποίους η πανδημία έχει προσδώσει έναν ασυνήθιστο ρόλο.

 

Ορισμένοι σχολιαστές περιγράφουν την κυριαρχία των ειδικών σαν κακά νέα για τους λαϊκιστές που είναι γνωστοί για τον αντι-διανοουμενισμό και για την αποδοχή fake news και συνομωσιολογικών ψιθύρων κόντρα στη γνώμη των ειδημόνων. Αλλά το να στηριζόμαστε στην υπερίσχυση της επιστήμης έναντι της πολιτικής δεν θα προστατέψει απαραίτητα τις δημοκρατίες από το λαϊκισμό: μόνο και μόνο επειδή η πολιτική αφήνει χώρο στη δημαγωγία, αυτό δε σημαίνει ότι ο περιορισμός της πολιτικής θα καταστείλει τη δημαγωγία.

 

Ως τώρα, η πανδημία έχει υπερτονίσει την αβέβαιη φύση της επιστημονικής γνώσης μάλλον, παρά τη σωτήρια ισχύ της: οι θεωρίες και τα αποτελέσματα των βιοϊατρικών επιστημών αποδεικνύονται ανεπίσημα και όχι αδιαφιλονίκητα, όσο οι επιστήμονες προσπαθούν να μάθουν το νέο κορωνοϊό σε πραγματικό χρόνο. Οι πολιτικοί – ιδιαίτερα οι λαϊκιστές πολιτικοί – έχουν χρησιμοποιήσει την απροσδιοριστία και την μεταβλητότητα των επιστημονικών ανακοινώσεων σαν άδεια για αμφισβήτηση και αναγγελία fake news.

Μια τέτοια αμφισβήτηση έχει με τη σειρά της παράσχει «οξυγόνο» στις λαϊκιστικές κινήσεις που δεν είναι προς το παρόν στην εξουσία. Στην Ιταλία, ο Matteo Salvini, ηγέτης της Λίγκας του Βορρά, αμφιβάλλει για την εγκυρότητα των ιατρικών ερευνών και της «πολιτικής της μάσκας», με στόχο να διαμαρτυρηθεί πως μια «αυταρχική κυβέρνηση» έχει καταπνίξει τις ελευθερίες των κινήσεων των πολιτών και πως τους έχει εξαθλιώσει. Ο Salvini επιτέθηκε στην κεντρο-αριστερή κυβέρνηση για το lockdown στην Ιταλία τόσο στην αρχή της πανδημίας στα τέλη Φεβρουαρίου όσο και στο τέλος του lockdown το Μάιο, όταν η χώρα άρχισε να συζητά το «άνοιγμα». Η προπαγάνδα του κέρδισε από τις τσαπατσούλικες και εξελισσόμενες επιστημονικές συστάσεις και προβλέψεις, ευκαιριακά ενστερνιζόμενος τα θέματα και τη ρητορική που ταίριαζε καλύτερα με τους σκοπούς του σε κάθε στιγμή. Σήμερα που η Ιταλία είναι (σχεδόν) ελεύθερη από τον ιό, ο Salvini λανσάρει μια εθνική καμπάνια ενάντια στα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης και της χρήσης μάσκας – ήταν εναντίον του νόμιμου lockdown τότε, όπως είναι εναντίον της σώφρονος συμπεριφοράς σήμερα…

 

Εκτός του αυταρχικού Orban, οι λαϊκιστές ανά τον κόσμο έχουν γενικά επιλέξει ελευθεριάζουσες απαντήσεις στην πανδημία, όχι μόνο σε χώρες όπως η Ιταλία, όπου είναι στην αντιπολίτευση αλλά και σε χώρες όπου είναι στην εξουσία, όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο (προτού ο κορωνοϊός «χτυπήσει» τον Πρωθυπουργό…), στις ΗΠΑ και στη Βραζιλία.

Έτσι, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Donald Trump και Ρεπουμπλικάνοι κυβερνήτες σε ορισμένες πολιτείες επιλέγουν λίγους περιορισμούς στις ελευθερίες στις κινήσεις και στις συγκεντρώσεις, ενώ υποκινούν αντιδράσεις στους «fake επιστήμονες» και στους Δημοκρατικούς κυβερνήτες πληγεισών μητροπολιτικών περιοχών.

 

Τα πραγματικά κέρδη αυτής της στάσης – της υπεράσπισης των ελευθεριών έναντι των «αυταρχικών» υπερβολών – μπορούν να συσσωρευτούν από τους λαϊκιστές πολιτικούς, μόνο αργότερα. Όταν οι κοινωνίες ξανα-ανοίξουν, θα βρεθούν αντιμέτωπες με νέα μεγέθη ανεργίας και φτώχειας. Η λαϊκίστικη αντίθεση στο lockdown σε σχεδόν όλες τις χώρες θα γίνει ένα σήμα τιμής και ένα «ρόπαλο» με το οποίο θα χτυπήσει εκείνες τις κυβερνήσεις και τις πλειοψηφίες που υπερασπίστηκαν τα lockdowns στο όνομα της δημόσιας υγείας και της αλληλεγγύης. Με άλλα λόγια, η ανεργία και η οικονομική δυσχέρεια κατά τους μήνες που θα έλθουν, θα τροφοδοτήσουν το λαϊκισμό, που είναι έτοιμος να κινητοποιήσει τους «ξεχασμένους πολλούς», εναντίον ενός καθεστώτος που όπως ο Salvini βροντοφωνάζει, τους στέρησε από την ελευθερία τους και την ευζωία τους, την ίδια ώρα. Υπερασπιζόμενος την ελευθερία ενάντια στο lockdown, την παραγωγή ενάντια στην ακινησία, ο Salvini έθεσε τον εαυτό του ως επικεφαλής μιας ετερόκλητης συμμαχίας βιομηχάνων, πτωχευμένων εργατών και μελών της μεσαίας τάξης, όλων όσων απαιτούν «δουλειές και ελευθερία»…

 

Τα κοινωνικά δημοκρατικά κόμματα (όπου ακόμα υπάρχουν) θα πρέπει να αφυπνιστούν και να αρχίσουν να κινητοποιούν τους πολίτες γύρω από την κοινωνική δικαιοσύνη και την αναδιανομή – διαφορετικά ο λαϊκισμός θα μπορούσε να έχει ένα λαμπρό μέλλον.

*NADIA URBINATI is a Professor in the Department of Political Science at Columbia University

(Μετάφραση Παναγιώτης Μπούρχας)

Show Buttons
Hide Buttons